Planeet Zee

Het plastic tijdperk

 
Kijk maar eens rond je. Plastics vinden we echt overal, in ongeveer alle vormen, formaten en kleuren die je je kan inbeelden! 
 
Het woord “plastic” wordt gebruikt om de grote verzameling van kunststoffen of synthetische materialen aan te duiden. Het gaat over meer dan plastic zakjes (gemaakt uit polyethyleen, polypropyleen of lagedichtheidpolyetheen) en drankflesjes (PET of polyethyleentereftalaat). Tot de verzameling plastic behoren heel wat soorten: kleding en stoffen (acryl, polyester, polyamide, spandex of nylon), visnetten (nylon), fleecetrui's en de buitenkant van tennisballen (PET), filters van sigaretten (celluloseacetaat), glitters, afvoerbuizen, ramen en deurklinken (PVC of polyvinylchloride), stoelen en emmers (PP of polypropeen), isolatie (PS of polystreen), isolutie (PUR of polyurethane)  als de behuizing van gsm’s (polycarbonaat). 
Ook vochtige doekjes, pampers, theezakjes, verf voor schepen en verkeersborden tot autobanden bevatten een deel plastic.
 

De  vraag naar verschillende soorten plastic in Europa  @  Plastics Europe

De wereldproductie van plastic steeg van 1,5 miljoen ton in 1950 tot meer dan 335 miljoen ton in 2016, waarvan Europa jaarlijks zo’n 60 miljoen ton plastic voor z’n rekening neemt. De plasticindustrie is meteen één van de grootste werkgevers in Europa.
 
 

Wereldproductie plastics  in miljoen ton 1950-2015 © Plastics Europe

Plastic kun je terecht dé grondstof van onze tijd noemen. Werkelijk overal treffen we plastic aan; in de lucht, in het water, in de oceaan, in ons voedsel en in de mens.  In deze lesmodule gaan we voornamelijk dieper in op hoe ons zwerfvuil niet enkel in zee terechtkomt maar ook terug op ons bord belandt. Smakelijk.

 

 

Wat is plastic?

 
 
Leo Baekeland in zijn laboratorium                                  Bakelieten telefoon
@ Collectie Universiteitsarchief Gent                                           © Huis van Alijn   
       
Aan de wieg van de plasticproductie staat een landgenoot, de Gentse scheikundige Leo Baekeland. Hij vond de eerste kunststof ooit uit: bakeliet (1907). Bakeliet werd in veel gvoorwerpen gebruikt: van telefoontoestellen en kostuumjuwelen tot voetstukken en stopcontacten voor gloeilampen tot automotoronderdelen en wasmachine-onderdelen.
 
Bakeliet is een synthetisch polymeer. Polymeren (poly = veel, meros = deeltjes) zijn chemische verbindingen die uit een hele reeks van dezelfde kleine moleculen (monomeren) bestaan, net zoals je een ketting van paperclips zou maken. We noemen polymeren daarom macromoleculen (reuzenmoleculen).  Het is niet de mens die de polymeren heeft uitgevonden, in de natuur komen polymeren overal voor: het zetmeel in aardappelen, de cellulose in hout, de eiwitten in dieren en planten – het zijn allemaal polymeren, net zoals natuurlijk rubber trouwens. Wist je dat je van aardappelen zelf plastic kunt maken?
 
Plastic wordt gewonnen uit producten van fossiele oorsprong zoals aardolie en aardgas. Aardolie verwerken gebeurt zo. Zo'n 4 tot 6% van alle olie en gas wordt gebruikt om kunststoffen te produceren. Om uit aardolie kunststoffen te vervaardigen zal men in de olieraffinaderij eerst via destillatie (d.m.v. verdamping, gebaseerd op het verschil in kookpunt ) de aardolie in meerdere bestanddelen scheiden tot gas, benzine, petroleum en gasolie. Ruwe benzine is  de belangrijkste fractie voor de productie van kunststoffen. Via een thermisch splijtproces wat we “kraken” noemen, worden de lange moleculen in stukjes gebroken zodat je basisbouwstenen zoals etheen en propeen overhoudt om  daarna nieuwe lange ketens van polymeren te synthetiseren (kunstmatig te vervaardigen).  Elke polymeer heeft zo zijn unieke eigenschappen, structuur en afmeting, afhankelijk van welke bouwstenen er werden gebruikt.
Na deze chemische processen worden de synthetische polymeren als halffabricaat verscheept, zowel  in een vloeibare -of poedervorm , onder de vorm van pasta of pellets.  Bij de eindverwerking worden ze in de juiste vorm gesmolten en gegoten.
 
 
Plastic pellets als ruwe grondstof voor de productie van plastic
 

Wegwerp of recyclage

 
1955 -Life Magazine “Throwaway Living”
 
Aan het begin van de jaren '50 werd er reclame gemaakt voor een nieuwe stijl van leven genaamd “Throwaway Living”. Met plastic borden, -bestek en -bekers werd het leven van de moderne mens er heel wat makkelijker op. Nooit meer afwas!
De gouden eeuw van de wegwerpproducten brak aan. Vandaag worden er elke minuut wereldwijd een miljoen plastic wegwerpflessen verkocht -dat is 20.000 per seconde- . Tegen 2050 verwacht men dat de productie van plastic flessen verviervoudigd. Er is immers een grote vraag naar gezond drinkwater (dus flessenwater) in landen zoals China, India en Indonesië.
Naast plastic flesjes gaan ook plastic zakjes gretig over de toonbank. Gemiddeld zouden we zo'n 500 zakjes per jaar in onze handen krijgen.
 
 
Teveel is teveel! @ Thomas Maes #SaveOurOcean
 
Het goede nieuws is dat plastic flessen kunnen gercycleerd worden. De recyclage van PET- en HDPE-flessen/flacons is inmiddels uitgegroeid tot een industrietak. Uit PET-flessen maken we tapijten, mutsen, fleeces en ja, ook nieuwe flessen. Alles dat in de typische blauwe PMD-zak mag, kan  gerecycleerd worden. In het recyclagebedrijf sorteert men eerst het metaal, de drankkartons en het plastic van elkaar. Dan gaat alles naar de verwerkers die het afval omzetten in nieuwe grondstoffen.
 

Niet zomaar alle plastic mag in deze blauwe zak. Kijk goed naar de sorteerwijzer © Fostplus

En nu komt het slechte nieuws. Het meeste plastic gooien we weg. Recyclage van zachte plastics (zakjes, blisters, plastic potjes, klein speelgoed …) -de roze zak- staat nog in zijn kinderschoenen. Ook het inzamelen van harde plastics blijft een helse uitdaging. Wereldwijd werden in 2016 minder dan 50% van de flessen (dus van een miljoen flessen per minuut) opgehaald voor recyclage. Meer nog, van minder dan 10 % van de ingezamelde flessen worden daadwerkelijk nieuwe grondstoffen gemaakt. In België noemen we onszelf de kampioen van het recyleren. In 2016 recycleerden verwerkingsbedrijven 81 procent van het ingezamelde verpakkingsmateriaal. Maar de cijfers zijn overschat. Want ze omvatten enkel het afval dat werd opgehaald. Plastic flessen en blikjes belanden vaak niet bij het pmd, maar bij het restafval, in een openbare vuilnisbak of gewoon op straat. Om te kunnen recylcleren dient het eerst gesorteerd en opgehaald te worden. Daar wringt de schoen. En wat gebeurt er met zwerfvuil op straat, dat eindigt in de berm, op de weilanden, de rivieren en uiteindelijk in zee.

Wat belandt er zoal in de vuilniszak bij jou thuis? Kijk even naar dit filmpje over afval en recycling van plastic.
(een gemiddelde Vlaming heeft zo'n 152 kg restafval per jaar (cijfers OVAM, 2016))
 
 

Zwerfvuil

 
Er zijn veel goede redenen om geen afval achter te laten op het strand © Jimmy Kets
 
Ieder jaar kan je langs onze kustlijn zo’n 67.000 kilogram afval vinden, dat is gemiddeld 100 kg per kilometer strand. Meer dan 95% van het afval op onze stranden is  plastic. En daarvan bestaat 80% uit het halffabricaat plastic pellets. België scoort hiermee niet zo goed op de wereldlijst van meest vervuilde stranden. Gezien de grote hoeveelheid afval op het strand, zijn kustgemeentes genoodzaakt om de stranden met een machine te reinigen, anders zou geen toerist meer een voet op het strand zetten. Hiermee worden ook alle natuurlijke aanspoelsels opgeruimd.
 
Sommige stranden zijn een verzamelpunt van afval geworden, zonder dat het er wordt opgeruimd. Ook  in havens stapelt drijvend afval zich in hoekjes op. Ongeveer de helft van het afval in zee is afkomstig van het land. Het zijn vooral de grote rivieren die plastic afval meevoeren naar zee. Zo brengt de Maas gemiddeld 15,000 stukjes plastic (tussen 3,2 mm en 25 mm per uur) naar zee, dit terwijl de Maas als een vrij schone rivier wordt beschouwd. Onderzoekers schatten dat 10% van wat er nieuw geproduceerd wordt aan plastic producten in zee belandt. Dat komt neer op 28 miljoen ton plastic  per jaar. Plastic afval is goed voor zo’n 60 a 80 % van het afval in zee, daarnaast vinden we ook glas en metalen voorwerpen tussen het afval terug.
 
Eén van de meest recente afvaltragedies is ongetwijfeld de tsunami in 2011 die zowel eigendommen van kustbewoners als grote stukken van de kustinfrastructuur mee de oceaan in. sleurde. De Japanse regering schatte dat er van de 5 miljoen ton voorwerpen die in zee zijn terecht gekomen, zo’n 70% in de diepe canyon voor de kust is gezonken en de rest, zo’n 1,5 miljoen afval, in de Stille Oceaan mee op de stromingen drijft naar de kunststofarchipel of richting de Amerikaans westkust.
 
Wie zal dit allemaal opruimen? Of anders verwoord, hoe kunnen we ervoor zorgen dat minstens een deel van het afval uit zee wordt verwijderd?
 
 
Zwerfvuil in zee na de tsunami in Japan 2011 © Reuters

Plastic soep

 
Marunda beach in Jakarta, Indonesië (c) Enny Nuraheni
Het zal je maar overkomen, je bent aan het zeilen van Hawaii naar Californië en onderweg kom je in een drijvende vuilnisbelt terecht.  Hoe komt het dat zwerfvuil zich zo ver van land bevindt?
 
80% van de plasticvervuiling op zee komt van het land. 60-80% van dit afval bestaat uit plastic. Het is niet verwonderlijk dat er in landen met weinig afvalwaterzuivering veel grote stukken plastic via de rivieren de zee indrijven. Het drijvende plastic in zee concentreert zich in de eerste plaats langs de kust en aan de riviermondingen. In de top tien van meest vervuilde stranden staan Kuta Beach in Bali (Indonesië), Chowpatty beach in Mumbai (Indië) en Guanabara Bay Beaches, Rio de Janeiro (Brazilië).  Wie de wereld rondreist, ziet het probleem met eigen ogen. Overal ligt er afval. Een groot deel van dit afval vindt er nagenoeg zijn weg naar het strand en zee.
 
 
Percentage van afvalwater dat er wereldwijd gezuiverd wordt voor het terug in het milieu terecht komt (National wastewater treatment indicator), en een schatting van de hoeveelheid plastic afval op het land (plastic marine debris) (c) GRID-Arendal en Maphoto/Riccardo Pravettoni
 
In Australië ontdekten onderzoekers dat ook op de meest afgelegen stranden er een grote hoeveelheid afval ligt. De oceaan brengt met de getijdenstroming immers veel afval terug aan land. En alles wat we niet opruimen, blijft liggen.
38 miljoen. Dat is een schatting van het aantal stuks plastic afval dat wetenschappers hebben aangetroffen op het paradijselijke Henderson Island middenin de Stille Oceaan. Ondanks het feit dat Unesco dit eiland als werelderfgoed beschouwt, tonen deze beelden dat het er nog allesbehalve een paradijs op aarde is.
Het plastic strand bij uitstek is Kamilo Beach in Hawaii. De oorzaak van al het afval op Hawaii en op Henderson Island ligt niet aan een slecht afvalbeleid. Op deze stranden spoelt afval aan van alle landen die aan de Stille Oceaan grenzen. Hawaii ligt op een locatie waar de oceaanstromingen een ringvormige beweging maken omdat het er windstil is, een zogenaamde gyre.  In de gyres is de concentratie plastic hoger dan in andere delen van de oceaan. Er zijn maar liefst 5 gyres waarvan één in de Noord Atlantische oceaan. Net zoals in de hoekjes van een kamer waar het vuil ophoopt, zie je in de oceaan verzamelplaatsen van drijvend plastic. 
 
De geografische verspreiding van plastic afval wordt sterk beinvloed door de plaatsen waar het de oceaan binnendrijft en de oceaanstromingen. (c) GRID-Arendal en Maphoto/Riccardo Pravettoni
 
Zo'n 30 jaar geleden spraken onderzoekers voor het eerst van plastic eilanden in de oceaan. In de Stille Oceaan bevindt zich een zodanig groot gebied vol plastic dat het de naam kunstof'archipel (eilandengroep) krijgt. Een plastic eiland is echter geen eiland waarop je kunt lopen. De verontreiniging is hier eerder diffuus. Het plastic drijft zowel aan de wateroppervlakte als in de waterkolom daaronder, met gemak tot 10 m en voor de kleine stukken zelfs 150 m diepte. Het grootste deel van de plasticvervuiling bestaat uit zeer kleine deeltjes, minder dan 10 millimeter groot. Die kleine stukjes vinden we helaas nu overal, de oceaan is veranderd in een plastic soep. De plastic soep is niet altijd zichtbaar vanaf een schip, noch op satellietfoto's. Het is zelfs perfect mogelijk om er door te varen en niets te merken.
 
 
 
Zo ziet plastic soep eruit © J.-van-Franeker-IMARES
 

Gaat plastic weg?

 
Geschatte afbraaktijden voor zwerfvuil in zee
 
Plastic heeft een geweldige maar meteen ook vervelende eigenschap: plastic wordt amper afgebroken door de natuur. Enkel door verbranding kan plastic echt weggewerkt worden. Dus als je plastic weggooit, blijft het rondslingeren, zowel aan land als op zee.
 
Afbraaktijden van plastic zijn sterk afhankelijk van de omstandigheden. We weten alvast dat afbraak en compostering in zee veel minder gunstig is als op het land. De temperatuur is er lager, er is minder zuurstof en UV-straling, ook met enkel anaerobe (geen lucht nodig) bacteriën verloopt het composteren nog zo traag. Een plastic zakje zou in zee tussen de 10 en 20 jaar nodig hebben om te worden afgebroken, afhankelijk van hoeveel zon en zuurstof aanwezig zijn om de afbraak te versnellen. Een van de meest taaie kunststoffen is ongetwijfeld nylon. Naar schatting zou een vislijn 600 jaar nodig hebben om af te breken.
 
In zee verbrokkelt plastic afval voornamelijk door de invloed van zout, UV-licht (fotodegradatie) en de werking van golven tot heel kleine deeltjes, tot op het  moleculair niveau van de polymeren. Echte degradatie houdt in dat de molecule tot zijn afzonderlijke bouwstenen (heel vaak C, N, O) uiteenvalt en dus volledig verdwijnt. In de natuur echter zijn er geen (biologische) processen die de bindingen binnen het plastic kunnen afbreken. Plastic , kan niet volledig worden afgebroken en blijft bestaan als microplastics (kleiner dan 1 mm) of zelfs nanopartikels, dat is kleiner dan een zandkorrel of zelfs dan het puntje van een naald.
 
Microplastics komen ook rechtstreeks in zee terecht. In sommige verzorgingsproducten zoals scrubs, tandpasta, lipbalsem of shampoo worden microplastics verwerkt. Deze zorgen voor een zachte schuring van je huid of tanden. Maar na gebruik belanden ze via onze rioleringssystemen in zee. Ze worden niet tegengehouden door de waterzuiveringsstations. Ook de plastic pellets blijken wel eens bij het overladen van een container in de haven in zee terecht te komen. En zelfs bij het wassen van synthetische kleding kan microplastic vrijkomen.
 
 
Microplastic deeltjes in tandpasta 30 µm © pelletwatch.org 
 
 
 
 

Groot plastic, groot probleem

 
Deze schildpad zat jaren vast in een plastic ring © inhabitat
 
Afval in zee doet meer dan doelloos ronddrijven.  Jaarlijks sterven er zo’n honderdduizend mariene zoogdieren door verstikking en inname van plastic. Dat is bijna evenveel als het aantal inwoners van Brugge. Plastic afval zorgt ook voor de dood van meer dan een miljoen zeevogels elk jaar; het aantal inwoners van Brussel.
 
De plastic ringen die ooit blikjes samenhielden groeiden uit tot een icoon van de plasticvervuiling. Op stranden spoelen dolfijnen, zeehonden en schildpadden aan met plastic rond hun nek, of vergroeid met hun lichaam. Ook al is de wetgeving ondertussen strenger, er drijft nog genoeg plastic rond om dieren te verstrikken en verstikken. Wanneer zeezoogdieren komen vast te zitten in verloren visnetten, kunnen zij niet meer naar de oppervlakte om te ademen. Zo’n spooknetten blijven doorvissen en trekken heel wat andere dieren aan die op hun beurt kunnen komen vast te zitten, en de cyclus gaat eindeloos verder...
 
In 2013 spoelde op het strand van Nieuwpoort een uitgehongerde dwergvinvis aan. Na autopsie bleek dat vier grote plastic zakken zijn maag hadden geblokkeerd. Een van die zakken had als opschrift: ‘gelieve te recycleren‘. Vele haaien en zoutwaterkrokodillen blijken ook een maag vol afval te hebben. Zij eten wat meer gevarieerd, zo vonden onderzoekers plastic jerrycans, stukken net tot kussens en regenjassen in hun maag terug. Smakelijk.
 
Je hoeft geen grote maag te hebben om afval te verorberen, sommige zeevogels blijken zich dood te eten door kleine stukjes plastic. Een ernstige situatie treffen we aan op het Midway Atoll, een koraaleiland dichtbij Hawaii dat geheel is afgesloten van enig menselijk contact. Onderzoekers vonden er honderden dode albatroskuikens die gevoederd zijn met kleine stukjes plastic. Ook in onze Noordzee stelt zich het plasticprobleem. Sinds de jaren ‘80 worden hier Noordse stormvogels bestudeerd. Zij zoeken hun eten exclusief op zee. De maaginhoud vertelt ons iets meer over de hoeveelheid afval op zee en hoe deze de laatste 40 jaar sterk is toegenomen. Belgische onderzoekers vonden in de magen van dode, aangespoelde Noordse Stormvogels gemiddeld 48 stukjes plastic terug.  Al die gekleurde witte en rode stukjes plastic moeten er heel lekker hebben uitgezien…
 
 
Albatros kuiken  op Midway Atoll  2009 © Chris Jordan
 
 
 

Klein plastic; ook groot probleem?

 
Microplastics aangetroffen in het zand aan de Belgische kust.
Er werden tot 390 deeltjes per kg zand aangetroffen.
© Michiel Claessens, Onderzoeksgroep Milieutoxicologie, UGent
 
Microplastic lijkt in vergelijking met grote stukken plastic op het eerste zicht heel wat minder schadelijk, maar deze minuscule deeltjes zorgen voor heel andere problemen. Het micro-formaat maakt microplastic juist macro-gevaarlijk.
 
Microplastics vervuilen het zeezand en het water in steeds grotere concentraties. Ze werden ondertussen in de meest afgelegen delen van de oceaan teruggevonden, tot 5000 m diepte. Daarenboven zijn ze al in de voedselketen beland. Microplastics worden aanzien voor voedseldeeltjes, of worden door filtervoeders gewoon samen met al de rest uit het water gefilterd. Recent Belgisch onderzoek toonde aan dat Noordzeemosselen gemiddeld één deeltje microplastic per gram vlees bevatten. Per portie mosselen, wat ongeveer driehonderd gram mosselvlees bevat, krijg je dus gemiddeld driehonderd stukjes microplastic binnen. Daarnaast zijn er nog  verschillende voorbeelden bekend van soorten die microplastic in hun lichaam hadden, zoals wadpieren, kreeften, zeepokken, stormvogels en zeehonden.
 
Onderzoekers zijn op dit moment volop bezig om uit te zoeken wat de gevolgen zijn van microplastics in de voedselketen. Ondertussen is bekend dat allerlei chemicaliën in zee, zoals pesticiden, dioxines of oestrogenen, zich in veel hogere concentraties dan het omliggende water aan plastic binden. Als een spons zuigen microplastics giftige verbindingen uit het water op. En deze toxines kunnen zich opstapelen in het vetweefsel van zeedieren.  Daarenboven komen er ook schadelijke stoffen zoals bisphenol-A vrij uit de plastics. Vissen die in een laboratorium een mix van polyethyleen en chemische toxines gevoederd kregen, ondervonden ernstige schade aan hun lever. Onderzoekers vermoeden dat de hele kleine deeltjes, die nog met moeite waar te nemen zijn op microscopisch niveau, de nanoplastics, misschien klein genoeg zijn om levende cellen binnen te dringen en ook hier mogelijks de werking ervan te verstoren.
 
 
Een mossel in de hoogst geteste concentratie.
De kleur van het water wordt veroorzaakt door de roze nanoplastics
© WageningenUR

Opgeruimd staat netjes

 
 
Duikers ruimen vrijwillig de spooknetten van wrakken in de Belgische Noordzee @Ecoduikers.be
 
Kunnen we de oceaan nog opruimen ?
 
Vissers krijgen tijdens het vissen heel wat afval in hun netten, in de Noordzee blijkt dit jaarlijks over zo’n 1.000.000 kilogram te gaan. In plaats van dit  terug overboord te gooien worden vissers door middel van een beloning aangemoedigd  om het zwerfvuil terug mee naar land te nemen. Voor het ruimen van drijfafval worden vissersschepen speciaal uitgerust met grote afvalzakken. Zo kan het afval al aan boord worden gesorteerd. Sommige van deze schepen gaan ook doelgericht op afval vissen op dagen dat er niet mag worden gevist. Het nadeel van dergelijke initiatieven is dat er overheidsgeld nodig is om de vissers te belonen. Tenzij plastic uit zee economisch waardevol wordt.
Fishing for litter © Marlisco.eu
 
Een 17-jarige studente uit Cairo ontdekte in 2012 alvast hoe van plastic biodiesel te maken d.m.v. bentoniet kleimineralen (die we terugvinden in kattenbakvulling). De 19-jarige Nederlandse student Boyan Slat won enkele prijzen met zijn project ‘Ocean Cleanup’ waarbij recylagestations op zee het ronddrijvend plastic uit het water filteren. Het afval zou in theorie kunnen dienen om duurzame apparaten te produceren. Zo heeft een Zweedse fabrikant in 2011 stofzuigers gemaakt uit 70% gerecycleerd plastic zwerfvuil uit. Een Belgisch bedrijf startte begin 2012 een project op met een Brits recyclagebedrijf om plastic afval uit zee te vissen en te recycleren tot nieuwe verpakkingen. En verschillende fabrikanten zoals G-star raw en Waterlust hebben een kledinglijn uit gerecycleerd plastic.
 
De grote rendabele oplossingen om zwerfvuil uit de oceaan te ruimen zijn echter vandaag nog niet op de markt, en zeker niet om de microplastics uit de oceaan te halen. Maar we hoeven hierop niet te wachten. Laten we alvast beginnen met zelf een steentje bij te dragen aan een meer propere oceaan.
 
 
 
Van plastic tot hippe legging @Waterlust
 
 

Kan ik wat doen?

Herbruikbare boodschappentas © VLIZ
 
Wat valt er onder het motto, alle kleine beetjes helpen, te doen aan dit probleem? Stap één is minder plastic gebruiken! In de VSA promoten ze hiervoor de 4 R’s  strategie:
 
Refuse (Weiger): Mijd de producten die overmatig verpakt zijn. Koekjes blijven ook lekker in een brooddoos in plaat van in een zakje per stuk. Moeten alle groenten die je koopt hun eigen plastic zakje hebben? Kijk ook na of je scrubs, tandpasta en allerhande cosmetica geen plastics bevatten, er zijn genoeg alternatieven.
Reduce (Verminder): Uiteraard neem je liever je rugzak mee naar de winkel dan dat je 4 plastic zakjes moet kopen, ook al de tassen in de supermarkt gemaakt van bioplastic.
Re-use (Hergebruik): Een drinkfles opvullen uit een grote fles spaart naast plastic trouwens ook nog eens geld uit. Helemaal fantastisch is grote glazen flessen gebruiken.
Recycle: (Recycleer): Neem eens de tijd om voor eens en altijd na te gaan welk afval in welke zak moet. Alleen zo kan maximaal, efficiënt en degelijk gerecycleerd worden.
En zelf kunnen we er nog aan toevoegen; plastics die niet kunnen gerecycleerd worden, horen na gebruik in de vuilbak te belanden, of naar het containerpark te worden gebracht. Gooi geen flesjes of verpakkingen op straat, niet door het raam van de auto, laat ze niet achter in het park, en zeker niet op het strand. 
 
Als al deze regels toegepast worden zal er al heel wat minder plastic verloren gaan. Plastic blijft een fantastisch en belangrijk materiaal met vele nuttige toepassingen, het is aan ons om ervoor te zorgen dat het niet in het milieu terecht komt.
 
750.000 stuks drankflesjes  werden op Rock Werchter  verzameld om te recycleren © SITA